22.12.2008 Wigilia i Święta Bożego Narodzenia w Polsce i Europie

Święta Bożego Narodzenia są najważniejszym wydarzeniem roku. Także w Polsce jest to najbardziej uroczyste święto w roku obrzędowym.
            Pod białym obrusem kładzie się kilka kłosów siana (symbolika szopki betlejemskiej). Do wieczerzy wigilijnej siadamy, gdy cały dom lśni już czystością po generalnych porządkach.
    W dawnych czasach, jako symbol dostatku, stałym elementem dekoracyjnym były snopy zboża, stawiane przez gospodarzy w izbach chłopskich. Domy dekorowane były tzw.: podłażniczkami, odpowiednio przyciętymi gałęziami drzew iglastych, co było symbolem życia i miało zapewnić ludziom, domostwu szczęście i wszelką pomyślność.
    Drzewko świąteczne zwane choinką pochodzi z Niemiec (XV lub XVI wiek), a najprawdopodobniej jej ojczyzną była Alzacja. Według Kościoła, choinka ma być symbolem drzewa rajskiego - drzewa życia. Nie powinno na niej zabraknąć: jabłek jako owoc na biblijnym drzewie, łańcuchy słomkowe lub bibułkowe jako pamiątka po wężu kusicielu, gwiazda jako symbol gwiazdy betlejemskiej, która wiodła Trzech Króli do Dzieciątka Jezus, a jako symbol niegasnącej miłości Boga do ludzi - lampki (dawniej świeczki).
    Do świątecznego posiłku zasiadamy w chwili ukazania się na niebie pierwszej gwiazdki, potrawy spożywamy zazwyczaj tylko w gronie najbliższej rodziny. Liczba i rodzaj dań na wigilijnym stole zależy od kultywowanych tradycji w danej społeczności lokalnej. Powinny to być dania postne, przygotowane z darów lasu, pól, ogrodów, stawów, rzek i jezior. W niektórych regionach Polski przestrzega się zasady, aby spróbować wszystkich potraw, co ma być gwarancją, że nie zabraknie ich na stole w nadchodzącym roku.
    Na stół wigilijny w zależności od regionu podajemy zupę rybną, migdałową czy grzybową, barszcz, pierogi potem grzyby z kapustą, ryby gotowane lub pieczone, najczęściej karp, kluski z makiem, kompot z suszonych owoców. Na ogół przygotowuje się 7, 9 względnie 12 potraw. Nie może oczywiście zabraknąć dodatkowego nakrycia na stole dla zabłąkanego wędrowca lub dla bliskich osób, którzy są nieobecni z nami.
    Wieczerza wigilijna poprzedzona powinna być odczytaniem fragmentu Ewangelii wg. Św. Łukasza o narodzinach Jezusa. Następnie przystępujemy do dzielenia się opłatkiem i składaniem sobie życzeń. Opłatek jest zwyczajem typowo polskim, występuje jako symbol pojednania i braterstwa.
    Śpiewanie kolęd jest nieodłączną częścią wigilijnego wieczoru. Dawniej młodzież grała na pianinie, na skrzypcach i innych instrumentach muzycznych znane kolędy polskie, a cała rodzina, rodzice i dziadkowie, rodzeństwo śpiewali. Według tradycji autorem pierwszej kolędy był św. Franciszek z Asyżu  i była ona śpiewana w zorganizowanej przez niego szopce. Najstarsza polska kolęda to "Zdrów bądź królu anielski" z 1424 r. Najsłynniejszą kolędą jest Cicha noc, którą przetłumaczono na ponad 300 języków i dialektów. Powstała w roku 1818 w małym austriackim miasteczku w Alpach.
    Wigilijny wieczór kończy się mszą świętą w kościele, zwaną pasterką. Jest ona symbolem przybycia do Betlejem pasterzy, którzy złożyli hołd nowo narodzonemu Mesjaszowi.
    Kolejne dni świąteczne to spotkania z najbliższą rodziną, a także wspominanie tych, których nie ma już wśród żywych poprzez odwiedzanie cmentarzy.

    A jak wygląda Wigilia w innych państwach europejskich i jak spędzane są w tych państwach Święta.
Oto co udało mi się dowiedzieć:
Holandia
    W Holandii nie ma wieczerzy wigilijnej, ani postu, nie ma specjalnych potraw świątecznych czy wypieków. W przedświąteczne dni Holendrzy piszą i wysyłają kartki z życzeniami. Każda rodzina z okazji świąt Bożego Narodzenia wysyła około 30 do 50 kartek, a te, które dostaje wywiesza w oknach bądź ustawia się na komodach. Przed domami Holendrów można zauważyć choinki bogato ozdobione sznurami lampek i świątecznie udekorowane okna. W Holandii nie ma prezentów pod choinką. Św. Mikołaj (Sinter Klaus), nie przyjeżdża tu do dzieci saniami lecz przypływa łodzią, a one wyczekują go w porcie Schevingen. Gdy dopłynie do brzegu (5 grudnia) rozpoczyna się świętowanie i obdarowywanie prezentami.
Irlandia
    Tradycją jest przygotowanie świątecznych wypieków, puddingu oraz mięsa zapiekanego w cieście- mince pie. Do świątecznego stołu zasiada się już o trzeciej po południu. Na pewno znajdą się na nim: wędzony łosoś z chlebem sodowym, sałatka z krewetek i inne dania z ryb. Post kończy się przed północą. Najpopularniejszą świąteczną potrawą jest gotowana wołowina. Główne potrawy świąteczne to indyk, szynka, sos borówkowy, chleb, parówki, ziemniaki i warzywa. Podaje się też krakersy. Po zapadnięciu zmroku zapala się wigilijne świece. Duże umieszcza się w lichtarzach przygotowanych z rzepy bądź w cebrzykach wypełnionych otrębami lub mąką, przyozdabia się je jemiołą. Pozostawia się je płonące przez całą noc, gasząc je dopiero przed pierwszą mszą. Jedną dużą świecę Mor na Nollag (wielka bożonarodzeniowa) czasem wystawiana przed dom. Przed świętami ofiarowuje się podarunki ludziom, z których usług korzystało się w mijającym roku: mleczarzom, listonoszom itp.
Włochy
    We Włoszech tradycja bożonarodzeniowa nierozerwalnie jest związana z religią chrześcijańską. Przed Wigilią obowiązuje ścisły post, a święta rozpoczynają się 24 grudnia uroczystą wieczerzą. Tradycyjne potrawy to: ryby, sałatki, słodycze i owoce. Tego dnia nie jada się mięsa. Bożonarodzeniowe słodycze to głównie ciasteczka nadziewane figami i orzechami. Najwięcej radości w bożonarodzeniowe święta mają dzieci. Oprócz św. Mikołaja, czyli Babbo Natale niektóre czekają na czarownice, Befanę, która roznosi prezenty. Według legendy Trzej Królowie zatrzymali się w chacie Befany, by spytać o drogę do Betlejem. Zachęcali ją, aby przyłączyła się do nich. Odmówiła, bo była bardzo zajęta. Pasterza, który zachęcał ją do złożenia hołdu Dzieciątku też nie posłuchała. W nocy zobaczyła na niebie olśniewające światło. Wówczas pożałowała, że nie ruszyła w drogę z Trzema Królami. Zebrała więc zabawki swego dziecka i pobiegła szukać Trzech Króli i pasterza. Niestety, nie znalazła. Od tego czasu co roku szuka Dzieciątka i Trzech Króli bez skutku. Zostawia więc te zabawki grzecznym dzieciom, niegrzecznym daje węgielki.
Szwecja
    Na świątecznym stole nie może zabraknąć pierników domowego wypieku. Tradycyjną skandynawską potrawą wigilijną jest przede wszystkim ryż z migdałami, a najpopularniejszym symbolem świąt- prosiak. Święta rozpoczynają się 24 grudnia uroczystą kolacją wigilijną. Wigilia nie jest postna, a jej obfitość to nawiązanie do czasów pogańskich i składania darów pogańskim bożkom, a także zapalenie świec. Choinka, pasterka, poranna msza pierwszego dnia świąt nawiązuje do tradycji chrześcijańskiej. Świąteczne drzewko dekoruje się najczęściej kilka dni przed Wigilią, prawdziwymi świeczkami oraz zabawkami ze słomy i siana. Do bożonarodzeniowych zwyczajów w tym kraju należy dekorowanie domostw świątecznymi ornamentami, figurkami św. Mikołaja, aniołkami i gwiazdkami. Po uroczystej kolacji wigilijnej prezenty rozdają krasnoludki.
Finlandia
    W państwie tym nie ma zwyczajów wigilijnych. Tradycyjnym fińskim napojem świątecznym jest grog- napój z czerwonego wina z ziołami, rodzynkami, migdałami. Święta rozpoczynają się 24 grudnia. Około szóstej rano rozpoczyna się msza ku czci narodzin Chrystusa. W kościołach przy każdej ławce płoną świeczki. Czas świątecznych przygotowań rozpoczyna się w tym kraju dużo wcześniej niż w pozostałych państwach Unii Europejskiej wraz z tzw. małymi świętami (Pikkujoulu). W każdą niedzielę adwentu zapala się kolejne świeczki. Kiedy już wszystkie zapłoną, dzieci otrzymują pierwsze prezenty.
Portugalia
Na kolację wigilijną jada się tu wieprzowinę i frutti di mare, czyli owoce morza z nieodzownym dorszem. Do dorsza gotuje się kapustę, robi krokiety z ryb, na deser podaj się różne ciasta. Najbardziej typowe dania to m.in.
- rabanadas - grzanki moczone w słodkim mleku i obsmażone
- pasteis de doce de grao - ciasteczka z marmolady z grochu
- bolo de manteiga- baba maślana
- broas de mel – piernik
- palitos de amendoa - słomki migdałowe
    Powszechny jest tu obyczaj strojenia choinki zwanej "Arvore do Natal". Często jest to mała sosenka w północnej Portugalii, w regionach południowych każde drzewko popularne w okolicy. Tam gdzie o drzewko jest trudno robi się "arvore" z masy papierowej. W ulepiony z masy papierowej pień wkłada się gałązki kupione na targu. Zdobi się je kolorowymi ozdobami. Drzewko ustawia się w wiklinowy koszyku lub w wazonie na środku stołu. Obok obowiązkowo pojawiają się patery ze słodyczami, tace z kanapkami, kieliszki do wina i najlepszy serwis porcelanowy. W Boże Narodzenie dzieci wstają wczesnym rankiem i nie mogą wytrzymać z ciekawości biegną do kominka. Znajdują się tam w dużych skarpetach prezenty zostawione przez św. Mikołaja (Papai Noel, Pai Natal) lub w bardziej tradycyjnych domach przez Dzieciątko Jezus. W przeddzień święta Trzech Króli wzdłuż parapetów okien i drzwi, dzieci ustawiają swoje buty i wypełniają je marchwią i sianem. Mają nadzieję, że to zwabi nocą konie Trzech Mędrców, a rano buty będą wypełnione podarkami i poczęstunkiem składającym się z kandyzowanych owoców i słodkich bułek.
Francja
    Uroczysta kolacja wigilijna to w Alzacji - pieczona gęś, w Burgundii - indyk, a w Paryżu - ostrygi. Tradycją wigilijną jest również wypiekanie trzynastu chlebów - symbolizujących dwunastu apostołów i Jezusa. Po uroczystej kolacji zostawia się na dworze płonące świeczki na wypadek gdyby przechodziła Matka Boska. We Francji choinka zdobi mieszkanie tylko jeden dzień. W Wigilię dzieci zostawiają swe buty przy kominku, wierząc, że Mikołaj (Pere Noel) wypełni je prezentami.
Hiszpania
    W wigilijny wieczór przygotowuje się uroczystą kolację. Tradycyjnym ciastem jest keks, w którym zapieka się drobne niespodzianki np. monety. Kto na nie trafi, musi w następnym roku upiec takie ciasto. Ważniejsza od choinki w Hiszpanii jest szopka. Najważniejsze znaczenie ma święto Trzech Króli. Dwunastej nocy po Bożym Narodzeniu, czyli w święta Trzech Króli dzieci otrzymują prezenty od Trzech Króli. W zamian za podarki dzieci przygotowują im słodycze i kostki cukru dla wielbłądów.
Wielka Brytania
    Nie obchodzi się na wyspach brytyjskich Wigilii, a świąteczny posiłek spożywa się 25 grudnia, około piątej po południu. Wtedy rodzina i przyjaciele siadają do stołu, na którym króluje indyk nadziewany kasztanami. Na deser podaje się Christmas Pudding i placek z bakaliami. O godzinie trzeciej, czyli dwie godziny wcześniej świąteczne orędzie wygłasza królowa. Brytyjczycy świąteczne przygotowania rozpoczynają w połowie listopada kupując prezenty swym najbliższym. W Londynie na Trafalgar Square, ludzie gromadzą się wokół wielkiej choinki, która od czasów II wojny światowej jest tradycyjnym darem Norwegów. W czasie świąt występują tam chóry z różnych stron świata, śpiewają kolędy. W Boxing day, 26 grudnia, rozpakowuje się prezenty przyniesione przez Santa Claus (św. Mikołaj).
Austria
    W Wiedniu na wigilijnym stole króluje karp, w Karyntii- pieczona kaczka. Najpopularniejsze jest zwyczajne ciasto: z mleka, mąki, soli, masła i miodu. Ma ono przynieść zdrowie w następnym roku. Do świątecznych przysmaków należą pierniki, wino z korzeniami, gorące kasztany, pieczone migdały. W zachodniej Austrii potrawy wigilijne podaje się na zimno.
Belgia
    Na bożonarodzeniowym stole w Belgii mogą się znaleźć zarówno ostrygi, homary, indyk, baba z kremem mokka. Jada się rodzaj kutii z pęczakiem. Głównym daniem jest dziczyzna w sosie śliwkowym. Belgowie nie jedzą ryb słodkowodnych, z wyjątkiem pstrągów.
Dania
    Na duńskim stole musi znaleźć się pieczona kaczka - danie główne oraz ris rl' amande, czyli ryż z owocami i przyprawami. Do jednej z misek z tą potrawą wkłada się migdał, a ten, kto go znajdzie dostaje jeszcze jeden prezent. Duńska choinka jest bardzo charakterystyczna: zdobią ją liczne, małe chorągiewki Dannebrog. Najważniejszym punktem wigilijnego spotkania jest obdarowywanie prezentami. Przynosi je Julenmanden (Mikołaj). Wszyscy czekają z niecierpliwością.
Niemcy
    Charakterystycznym przysmakiem, który pojawia się na niemieckich stołach podczas świąt Bożego Narodzenia jest bakaliowe ciasto stollen. Kształtem przypomina narodzone dzieciątko zawinięte w becik. Inne świąteczne potrawy to: miodowe pierniczki, kruche ciasteczka z bakaliami, pieczona gęś, kiełbaski z rusztu. Glühwein - wino podawane na ciepło, przyprawione cynamonem, goździkami, sokiem z cytryny. W niektórych regionach Niemiec pod talerze podkłada się monety, ma to przyczynić się do tego, aby przez cały rok w domu nie brakowało pieniędzy. Podczas kolacji świątecznej nie wstaje się od stołu, podobno nie wróży to szczęścia. Zwyczaj wprowadzenia do domów bożonarodzeniowego drzewka upowszechnił się w mieszczańskich rodzinach niemieckich w XVIII wieku, w wieku XIX przeszedł na pozostałe kraje europejskie. Już w czasie adwentu w każdym domu znajduje się stroik adwentowy z czterema świeczkami. W każdą niedzielę adwentu zapala się kolejną świeczkę. Prawie w każdym mieście odbywają się kiermasze bożonarodzeniowe, gdzie można kupić piękne świąteczne ozdoby, prezenty i różne smakołyki, na dzieci czekają tu karuzele i wiele innych atrakcji. Na trzy tygodnie przed świętami zawiesza się specjalny kalendarz, w którym dzieci znajdują czekoladki. W Niemczech prezenty przynosi Mikołaj (Nikolaus), często przychodzi on w towarzystwie swojego sługi kosmatego diabełka, który nazywa się Knecht Ruprecht. Knecht Ruprecht straszy rózgą niegrzeczne dzieci. W południowych Niemczech dzieci wierzą, że prezenty które leżą pod choinką przyniosło Dzieciątko Jezus.
Luksemburg
    Przysmakiem bożonarodzeniowego stołu (podobnie jak w Niemczech) jest bakaliowe ciasto stollen. Do tradycji należy również podanie buche de Noel (świąteczne lody). W pierwszy dzień świąt podaje się "czarny puding", pieczeń z zająca lub dziczyznę, czasem nawet indyka. Po obfitym posiłku jest czas na wspólny, rodzinny spacer. W Wigilię wczesnym wieczorem, rodziny zbierają się wokół choinki na wspólnych rozmowach. Prezenty pod choinkę przynosi Dzieciątko Jezus, a rozpakowuje się je dopiero w Boxing Day (pierwszy dzień świąt).
Grecja
    Najważniejszą potrawą na stole greckim jest christopsomo, czyli chleb Chrystusa: duży, okrągły chleb z orzechami, z odciskiem drewnianej pieczęci z symbolem religijnym. Tradycyjne potrawy świąteczne to pieczone jagnię, pieczony prosiak lub indyk nadziewany kasztanami i ryżem. Grecką tradycją jest stawianie zamiast choinki przystrojonego świątecznie modelu żaglowca. Jest to najważniejszy symbol bożonarodzeniowy w tym kraju. Jeśli ktoś decyduje się na choinkę, to jest ona bardzo kolorowo udekorowana i przybrana świeczkami. W Grecji nie ma św. Mikołaja, choć w tym dniu ludzie szczodrze obdarzają się prezentami.

Źródło:
Milewska - Stawiany Małgorzata - „Polska tradycja - Boże Narodzenie“, 2004
Kavelaars - Domańska Maria - „Boże Narodzenie i polskie tradycje“, Szkoła PMK Amsterdam
2005 

Powrót